İran’ın Horasan bölgesindeki eski Tus şehrinde, yalnızca büyük bir şairin mezarı değil, İran kültürünün hafızasında yüzyıllardır yaşayan bir edebiyat mirası bulunuyor: Firdevsi’nin Türbesi.
Firdevsi’nin yaklaşık 940 yılında doğduğu kabul edilir. Hayatının en önemli eseri olan Şehname’yi 1010 yılında tamamladı. İran’ın ulusal destanı olarak kabul edilen Şehname; kralların, kahramanların, savaşların, efsanelerin ve İran halkının geçmişine dair anlatıların binlerce beyitte bir araya geldiği büyük bir edebî eserdir.
Fakat Firdevsi’nin mirasını yalnızca geçmişi anlatmasıyla açıklamak eksik kalır.
Şehname’nin en dikkat çekici özelliklerinden biri, yaklaşık bin yıl önce yazılmış olmasına rağmen Farsçanın edebî geleneği içinde hâlâ okunabilir ve anlaşılabilir olmasıdır. Bu nedenle Firdevsi’nin dizeleri, yalnızca bir dönemin edebiyatı olarak kalmamış; İran’ın tarih, kültür ve kimlik algısının oluşmasında da önemli bir rol oynamıştır.
Bugün gördüğümüz türbe ise Orta Çağ’dan kalma yapı değildir. Mevcut anıtın inşasına 1928 yılında başlandı ve yapı 1934 yılında tamamlandı. Projede önce Kerim Taherzade Behzad’ın bir tasarımı kullanıldı; daha sonra uygulanabilir olmadığı için André Godard’ın hazırladığı plan ve alçı modeli temel alındı. Yapının ilk piramidal çatısı daha sonra hasar görerek çöktü ve Behzad’ın tasarladığı kademeli piramidal çatıyla değiştirildi.
Yaklaşık otuz yıl sonra yapı yeniden ele alındı. Mimar Huşeng Seyhun’un gözetiminde türbenin altında yaklaşık 900 metrekarelik bir salon oluşturuldu ve kompleks genişletildi. Genişletilen kompleks Nisan 1968’de resmen açıldı; türbenin kendisi ise 1969 yılında yeniden düzenlendi.
Bugün duvarlarda ve yapının çevresinde Şehname’den dizeler, yazıtlar ve destandaki hikâyeleri hatırlatan kabartmalar görülebilir. Böylece Firdevsi’nin kelimeleri yalnızca kitap sayfalarında değil, taşın ve mimarinin üzerinde de yaşamaya devam eder.
Belki de Tus’u özel yapan tam olarak budur.
Burada bir şairin mezarını ziyaret ederken, aynı zamanda bin yıl önce yazılmış bir eserin bugün hâlâ yaşayan kültürel etkisinin içinde yürürsünüz.
Firdevsi’nin sesi yüzyıllar önce sustu.
Ama kelimeleri hâlâ İran’ın hafızasında konuşmaya devam ediyor.