Tus shahridagi Firdavsiy maqbarasi Eronning eng muhim adabiy va madaniy yodgorliklaridan biridir. U buyuk fors shoiri Abulqosim Firdavsiy xotirasiga bag‘ishlangan bo‘lib, Razaviy Xuroson viloyatida, Mashhad shahri yaqinidagi qadimiy Tus hududida joylashgan.
Firdavsiy taxminan 940-yilda tug‘ilgan. U fors adabiyotining eng mashhur asarlaridan biri — Shohnomaning muallifidir. Ushbu ulkan epik asar taxminan 1010-yilda yakunlangan. Shohnoma oddiy tarixiy kitob emas, balki Eronning qadimgi afsonalari, qahramonlik hikoyalari, podshohlar haqidagi rivoyatlar va madaniy xotirasini o‘zida mujassam etgan epik adabiy asardir.
Tarixiy manbalarga ko‘ra, Firdavsiy 1019–1020-yillar atrofida vafot etgan va Tusdagi o‘z bog‘iga dafn etilgan. Keyinchalik uning qabri ustida yodgorlik barpo etish tashabbusi kuchaydi. Hozirgi monumental maqbara esa ancha keyin qurilgan. Qurilish ishlari 1928-yilda boshlangan va 1934-yilda yakunlangan. Bu sana Firdavsiyning ming yilligiga bag‘ishlangan yirik xotira tadbirlari bilan bog‘liq edi.
Maqbaraning me’morchiligida qadimgi Eron me’morchiligining ta’siri yaqqol ko‘rinadi. Monumental zinapoyalar, ustunlar, geometrik shakllar va umumiy kompozitsiya qadimgi Eron me’moriy an’analariga murojaat qiladi. Shu sababli bino nafaqat qabrtosh yoki maqbara, balki XX asr Eronida tarixiy merosni zamonaviy me’morchilik orqali ifodalashga qaratilgan yirik loyihalardan biri sifatida ham qiziqarlidir.
Maqbaraning dastlabki me’moriy loyihasini Karim Tohirzoda Behzod ishlab chiqqan. Keyinchalik me’mor va arxeolog André Godard tomonidan taqdim etilgan loyiha va gips modeli asosida qurilish davom ettirilgan. Qurilish jarayonida binoning ayrim me’moriy qismlari o‘zgartirilgan.
Taxminan uch o‘n yildan so‘ng maqbara majmuasi qayta qurilib, kengaytirildi. 1968-yil aprel oyida yangilangan majmua rasman ochildi. Bu jarayonda yangi zallar, kutubxona, muzey va boshqa inshootlar qo‘shildi. Maqbara 1969-yilda yana qayta ta’mirlandi.
Bugungi kunda Firdavsiy maqbarasi Eron adabiyoti, tarixi, me’morchiligi va madaniy merosiga qiziqadigan sayohatchilar uchun muhim maskanlardan biridir. Bu yer Firdavsiyning hayoti va ijodini eslash bilan birga, Shohnomaning Eron madaniy tarixidagi o‘rnini ham anglash imkonini beradi.
📍 Joylashuvi: Tus, Razaviy Xuroson, Eron
📜 Firdavsiy: taxminan 940–1019/1020
📖 Shohnoma yakunlangan: 1010-yil
🏛️ Hozirgi maqbara qurilgan: 1928–1934
🔨 Qayta ta’mirlash: 1969-yil